DCIM100MEDIADJI_0064.JPG

Historia Osiedla Katedralnego, zwanego też Zespołem Katedralnym, rozpoczęła się w XII wieku, wówczas to z niedalekiego Wolina biskup Konrad przeniósł swoją siedzibę do Kamienia, grodu wówczas bezpieczniejszego i dobrze chronionego przed najazdami wojsk duńskich. W 1175 r. książę pomorski Kazimierz I nadał ziemię na wschód od grodu pod nowe osiedle dla biskupa i kanoników. W tym czasie rozpoczęła się budowa katedry, którą ukończono dopiero pod koniec XV wieku. Wokół katedry powstały domy dla kanoników zwane kuriami. Niestety w 1276 i 1308 roku Osiedle Katedralne zostało zniszczone w wyniku najazdu Brandenburczyków. Po tych wydarzeniach kurie zostały odbudowane, ale już, oprócz pałacu biskupiego, w stylu szachulcowym. Kolejny pożar tym razem na mniejszą skalę miał miejsce w roku 1582. Spalona została wówczas kuria dziekana i vicedominusa. Kolejny pożar Osiedla miał miejsce w 1630 r. podczas wojny trzydziestoletniej w wyniku podpalenia miasta przez wojska cesarskie wycofujące się pod naporem Szwedów. Największym ubytkiem dla architektury Osiedla Katedralnego był wiek XIX. Wówczas to rozebrano dom kantora oraz część murów obronnych jak również bramy kapitulnej i bramy katedralnej (pozostałości po nich widoczne są do dnia dzisiejszego w kamienicy przy ul. Gryfitów 14 i w ścianie południowej dworu dziekana). Kres kamieńskiej kapituły katedralnej nastąpił 30 października 1810 r., kiedy to na mocy edyktu królewskiego zniesiono w Prusach wszystkie funkcje duchowne, zakony organizacje kościelne, przekształcając je w instytucje świeckie. W związku z edyktem w 1811 r. wszystkie dobra biskupstwa i kapituły przeszły do domeny państwowej. Po II wojnie światowej większość budynków na terenie Osiedla należała do państwa. Decyzją Rady Miejskiej w Kamieniu Pomorskim z początku lat 90. XX w. przeszły w posiadanie Kościoła Katolickiego. W 2005 r. Osiedle Katedralne decyzją Prezydenta RP zostało uznane za pierwszy w województwie zachodniopomorskim Pomnik Historii.

Łącznie na terenie Osiedla Katedralnego znajdowało się osiem kurii skupionych wokół świątyni. Każda z nich składała się z dworu, zabudowań gospodarczych oraz ogrodu lub sadu. Do dnia dzisiejszego taki układ zachowała jedynie kuria prepozyta – obecnie zagroda wraz z budynkiem starej plebanii.

W miejscu, w którym dziś stoi budynek Szkoły Podstawowej nr 1 znajdowała się kuria tezaurariusza (skarbnika). Kurialista ten odpowiadał za księgi i dokumenty, jak również oświetlenie katedry i naczynia liturgiczne – z racji swojej funkcji był odpowiedzialny za skarbiec katedralny, który jak wiemy zaginął w marcu 1945 roku w do dzisiaj niewyjaśnionych okolicznościach. Kuria znajdowała się w południowo – wschodniej części Osiedla Katedralnego – przy Bramie Kapitulnej. Pierwsze wzmianki o skarbniku pochodzą już z 1189 r. Wówczas godność tę pełnił kanonik Albertus. Ostatnim katolickim kanonikiem był Hinricus Lervin (1512). Kanonicy wywodzili się ze znanych pomorskich rodów np. rodziny von Wedel czy von Kleist. Łącznie na przestrzeni sześciuset lat kurię zamieszkiwało 37 skarbników. W 1630 r. budynek kurii został spalony w trakcie wojny trzydziestoletniej i odbudowano go dopiero w 1694 r. W latach 1813 – 1815 zmieniono go na lazaret. Od roku 1877 do 1907 w kurii znajdowała się szkoła katedralna (Domschule). Budynek został rozebrany w 1907 roku. W jego w miejscu wzniesiono nowy budynek szkolny, w popularnym jeszcze wówczas neogotyku, wg projektu niemieckiego architekta Fritza Gottloba. Nowy obiekt został oddany do użytku w październiku 1909 r. Dziś w budynku tym mieści się Szkoła Podstawowa nr 1 oraz Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia.

DCIM100MEDIADJI_0065.JPG

W północnej części Osiedla Katedralnego – pomiędzy katedrą a murami obronnymi – znajdowała się kuria kantora. Kantor odpowiadał za wykonywanie śpiewów w katedrze. Dbał o prawidłowy przebieg uroczystości kościelnych oraz świadczył opłaty na rzecz chóru katedralnego. Pierwszy kantor wzmiankowany jest dopiero w roku 1288 – nazywał się Johannes. Wiemy, iż 16 września 1617 r. w kurii kantora gościł znany w Europie kolekcjoner sztuki Filip Heinhofer. W swym dzienniku pisząc o pobycie w Kamieniu zanotował: „W zakrystii Achardus Putkamer, który kantorem jest i dobrym uczonym starym szlachcicem , a także magister Piotr Vanselanus, pastor i prepozyt, oraz Jonasz ……pokazali, pastorał z kości słoniowej….. Potem nas Puttkamer słodkim ciastem w swym mieszkaniu podjął i w ogóle w gościnę zaprosił, myśmy jednakże nie zostali i do statków się udaliśmy…” Kantorzy, podobnie jak skarbnicy, wywodzili się również ze znanych rodów pomorskich jak: Puttkamerowie czy Kleistowie. Pribislaus Kleist był ostatnim katolickim kantorem i sprawował swój urząd do 1531 r. Ostatnim zaś protestanckim kantorem był Theodor von Puttkamer, który sprawował tę funkcję od 1789 do 1810 r. Łącznie urząd ten sprawowało (jednocześnie zamieszkując w kurii) 23 kantorów. Kuria została zniszczona w 1630 r. i odbudowano ją dopiero 34 lata później. Niestety w 1856 r. władze miasta podjęły decyzję o jej rozbiórce. Przypomniała o sobie w 1929 r. kiedy to podczas prowadzonych prac ziemnych pod nowy budynek natrafiono na jej solidne fundamenty wykonane z głazów narzutowych. Prawdopodobnie częściowo właśnie na tych starych fundamentach stoi dziś ceglany budynek domu gminy ewangelickiej zbudowany w 1929 r. Do 1945 roku było to miejsce spotkań parafian. Po II wojnie światowej przez długie lata obiekt ten służył celom oświatowym. Obecnie znajduje się w nim Dom Księży Emerytów.

Do dziś przy Placu Katedralnym nr 4 zachowała się kuria dziekana, która po przeprowadzonych w ostatnich latach pracach remontowych od strony zewnętrznej prezentuje się nad wyraz okazale. Wewnątrz jest jednak jeszcze sporo do zrobienia.

Dziekan sprawował nadzór nad całością obrzędów religijnych w katedrze. Zajmował się również sądownictwem nad duchowieństwem. Dbał o czystość nauk, oraz jedność i dyscyplinę wśród kleru. Kuria dziekana zajmowała wschodnią część Osiedla Katedralnego i sąsiadowała z klasztorem dominikanów (na relikty zabudowy klasztoru natrafiono w latach 2004, 2012-2015). Pierwszym znanym dziekanem był Hugo i wiadomo, że sprawował swój urząd w latach 1210-1224. Na przestrzeni wieków w kurii dziekana zamieszkiwało łącznie 46 kanoników. Tak jak w przypadku innych kurialistów wywodzili się oni ze znanych rodów pomorskich. Obecny budynek kurii dziekana pochodzi z 1725 r.. Wcześniej dwukrotnie uległa spłonięciu. Pierwszy raz w 1582 r., kiedy to na teren kurii przedostał się ogień ze zniszczonych zabudowań klasztornych i ponownie w 1630 roku podczas wojny trzydziestoletniej. Ślady pożaru odkryto podczas prowadzonych ostatnio prac archeologicznych w wykopie, który znajduje się wewnątrz budynku. W profilu zachodnim wykopu widoczna jest stratygrafia z warstwami po dawnej kurii. Na dole wykopu zalegają niewielkie głazy narzutowe, stanowiące prawdopodobnie częściowo zachowany fundament, powyżej zaś widoczna jest warstwa spalenizny nad którą widać warstwę gruzu ceglanego i gąsiorów dachowych pochodzących ze zniszczonej dawnej kurii. Nowa kuria dziekana dobudowana została do wschodniego muru Osiedla Katedralnego i od południa (szczytu) do Bramy Kapitulnej, której relikty odkryto w 2013 r. podczas badań archeologicznych prowadzonych wewnątrz budynku. Natrafiono wówczas też na solidny kamienny fundament złożony z trzech warstw, nad którym fundamentem wznosił się ceglany mur wykonany z cegły średniowiecznej, powyżej której znajdowała się nisza. Od 1722 r. w budynku tym mieszkał jeden z największych obywateli miasta Ewald Jürgen von Kleist – wynalazca pierwszego na świecie kondensatora elektrycznego, tzw. butelki lejdejskiej. Swego epokowego odkrycia dokonał 10 października 1745 r. Ostatnim dziekanem protestanckim był Aleksander von Blankensee, który mieszkał w kurii w latach 1804-1810. Do końca II wojny światowej budynek należał do miasta. Znajdowała się w nim szkoła, a następnie mieszkanie burmistrzów Kamienia. Po wojnie budynek zamieniony został na mieszkania komunalne i powoli ulegał degradacji. Na początku lat 90. XX w. został przekazany kamieńskiej Parafii pw. św. Ottona, która w ostatnich latach prowadzi jego prace remontowe. Po 1945 r. przy kurii dziekana stał jeszcze ryglowy budynek gospodarczy, który rozebrano w 1954 r.

DCIM100MEDIADJI_0075.JPG

W północno-wschodniej części Osiedla Katedralnego znajdowała się kuria vicedominusa. Od północy graniczyła ze średniowiecznymi murami – zachowanymi do dnia dzisiejszego, a od południa z kurią dziekana. Kanonik zwany vicedominusem, który mieszkał w tej kurii, w przypadku nieobecności biskupa sprawował władzę na terenie diecezji kamieńskiej. Zastępował go w razie śmierci aż do momentu powołania następcy. Vicedominusa mianował sam biskup. Funkcja ta pojawiła się dopiero pod koniec XIII wieku. Pierwszym kanonikiem ją sprawującym był Friedrich – od 1290 do 1308 r. Łącznie na przestrzeni pięciuset lat było aż 34 vicedominusów. Ostatnim katolickim był Johannes Suave. Część z nich wywodziła się ze szlachty pomorskiej. Jako ostatni, już w czasach protestanckich, urząd ten pełnił, do rozwiązania kapituły katedralnej w 1810 r., Philip von Berg. Kuria vicedominusa na przestrzeni wieków kilkakrotnie ulegała zniszczeniu. Po raz pierwszy została spalona w 1308 r. podczas najazdu Brandenburczyków. Ponownie strawił ją pożar w 1582 r., kiedy to z zabudowań po byłym klasztorze na teren Osiedla Katedralnego przedostał się ogień paląc również kurię dziekana. W 1630 r. kuria vicedominusa została ponownie zniszczona przez wojska cesarskie wycofujące się z miasta przed Szwedami. Przed wybuchem II wojny światowej w budynku mieszkał pastor kamieńskiej katedry Ernst Biastoch, którego syn Gerhard mieszka dziś w Berlinie i często odwiedza nasze Muzeum oraz miasto. Budynek, przy Placu Katedralnym 3, po II wojnie światowej został skomunalizowany, a od początku lat 90. XX w. należy do parafii.
W północno-zachodniej części Osiedla Katedralnego znajdowała się kuria scholastyka, która sąsiadowała bezpośrednio z murami miasta lokacyjnego i szkołą katedralną (budynek szkoły został zniszczony w 1630 r. podczas wojny trzydziestoletniej – na jego miejscu zbudowano instytut dla panien-budynek przy dzisiejszej ulicy Klasztornej, przetrwał do dziś). Scholastyk pełnił funkcję notariusza kapitulnego oraz nadzorował szkołę katedralną, a także dbał o jej utrzymanie. Pierwszym znanym ze źródeł scholastykiem był Hugo, który sprawował ten urząd do 1237 r. Ostatnim katolickim scholastykiem był Jakob Borke (1493-1515). Łącznie do roku 1810 na terenie kurii mieszkało 37 kanoników. Budynek ten, przy dzisiejszej ulicy Klasztornej 1, był szachulcowy. Po II wojnie światowej, w 1969 r., został przebudowany. Obecnie jest to dom mieszkalny.

Kolejną z kurii była kuria struktuariusza. Kanonik zamieszkujący tę kurię prowadził sprawy budowlane na terenie Osiedla Katedralnego. Kuria znajdowała się na zachód od katedry –obecnie jest to pusty plac. Przylegała od południa do domu zakrystiana (budynek przy Placu Katedralnym 9 – istnieje do dzisiaj), a od północy do domu wdów po kaznodziejach wzniesionego w 1728 r. Kuria wraz z domem dla wdów została rozebrana przed 1966 rokiem.

Kuria prepozyta znajduje się na południowy zachód od katedry. Graniczy z domem zakrystiana od północy, a od wschodu z kurią biskupią. Kurię zamieszkiwał prepozyt, zwany też superintendentem. Kanonik ten zarządzał sprawami kościoła, bronił praw i przywilejów biskupstwa oraz kapituły, jak również nadzorował obowiązki kanoników zamieszkujących na terenie Osiedla Katedralnego. Pierwszym prepozytem był Siegfried i wspomniany został już na samym początku tworzenia się kamieńskiej kapituły w 1176 r. Funkcję tę pełnił do 1185 r., kiedy to został biskupem kamieńskim i sprawował ten urząd do śmierci w 1202 r. W transepcie katedry kamieńskiej znajduje się płyta grobowa należąca do jednego z prepozytów – Marquarda Trallowa (1359-1374). Ostatnim katolickim prepozytem (do 1524 r.) był Bernhard Eggebrecht, a protestanckim Graf von Honm (1797-1808). Łącznie od 1175 aż do 1808 r. na terenie kurii przybywało wg listy sporządzonej przez kamieńskiego historyka Ludwiga Kückena co najmniej 35 prepozytów. Mieszkali w budynku, zwanym obecnie przez mieszkańców starą plebanią. Ten ryglowy obiekt od 1945 do wybudowania nowego domu księży w II połowie lat 70. XX w. pełnił funkcję plebanii. Od lat 60. XX w. mieszkały w nim siostry zakonne, które przeniosły się w ostatnich latach do dawnej kanonii (biblioteki dla dzieci). W czasach gdy budynek ten pełnił funkcję plebanii często gościł w nim wybitny historyk sztuki, wykładowca długoletniego kamieńskiego proboszcza ks. Romana Kostynowicza z Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu prof. Gwido Chmarzyński, który zmarł w nim w 1973 r.

Najokazalszym, oczywiście poza katedrą, zabytkowym obiektem znajdującym się na terenie Zespołu Katedralnego jest Pałac Biskupi zachowany do dziś w renesansowej i późniejszej barokowej formie. Jego początki sięgają XIV stulecia. Pierwotnie zbudowany był w stylu kamienic mieszczańskich. W 1568 r. na terenie kurii zamieszkał sufragan i kantor Henryk Norman. Po nim pałac odziedziczył Andrzej Budda, a około 1630 r. archidiakon Stadius. Od 1634 r. w pałacu zamieszkał przełożony szkoły katedralnej (scholastyk) Dubisław Christow von Eicksted. W prywatne ręce budynek trafił w 1734 r. Stał się własnością syndyka Zietzmana i w posiadaniu jego rodziny był aż do 1878 r. Rok później pałac został kupiony przez lekarza Wegnera. Po II wojnie światowej obiekt stał się własnością państwa. W latach 1959-1963 przeprowadzono w nim remont generalny adaptując go na potrzeby, znajdującej się w nim również wcześniej, Biblioteki Powiatowej. Na początku lat 90. XX w. budynek wrócił w posiadanie Kościoła Katolickiego. Kamieńska książnica mieściła się w nim do przeniesienia do nowego budynku przy ulicy Wolińskiej w 1998 r. Obecnie pałac jest użytkowany przez parafię. W latach 2009-2015 był siedzibą Muzeum Historii Ziemi Kamieńskiej.

Grzegorz Kurka
MHZK